Տավուշի մարզի Այգեձոր գյուղի միջնակարգ դպրոցի 9-րդ դասարանի աշակերտները ներկայացրել են «Կարմիր էջեր՝ կանաչ ապագայի համար» խորագիրը կրող նախագծային աշխատանքը՝ աշխարհագրություն առարկայի շրջանակում։ Նախագիծը նվիրված էր Տավուշի մարզի Կարմիր գրքում գրանցված բույսերի և կենդանիների պահպանության կարևորությանը։

Ամիսներ շարունակ աշակերտները, ուսուցչի աջակցությամբ, ուսումնասիրել և հետազոտել են Տավուշի մարզի Կարմիր գրքում ընդգրկված բուսական ու կենդանական աշխարհը։ Աշխատանքի ընթացքում նրանք իրականացրել են հարցումներ, հավաքագրել տեղեկություններ և այդ ամենի հիման վրա ստեղծել գիրք, որը ներկայացնում է Տավուշի բնաշխարհը և դրա պահպանության կարևորությունը։ Գիրքը հասանելի է նաև առցանց տարբերակով, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի լայն լսարանի ծանոթանալ կատարված աշխատանքին։

Նախագծի շրջանակում դպրոցականները պատրաստել են նաև տեղեկատու գրքույկ և պաստառ, որոնց միջոցով փորձել են բարձրացնել հանրային իրազեկվածությունը բնապահպանական խնդիրների և վայրի բնության պահպանության անհրաժեշտության վերաբերյալ։

Աշակերտներն իրենց աշխատանքները ներկայացրել են ներկաներին՝ ընդգծելով, որ բնության պահպանության գործում յուրաքանչյուր մարդ կարող է ունենալ իր փոքր, բայց կարևոր ներդրումը։

«Գյուղի օդը՝ մաքուր, աղմուկը՝ քիչ, բնություն՝ գեղեցիկ»․ այսպես են նկարագրում սահմանամերձ Չորաթանը հենց գյուղի բնակիչները։

Չորաթանի հանդարտ առօրյան՝ Տավուշ Մեդիայի թղթակից Հայկ Դոմբրյանի տեսանյութում։

2025 թվականին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանազատման հանձնաժողովները հայտարարեցին, որ աշխատանքները կշարունակվեն հյուսիսային հատվածից՝ Հայաստան-Ադրբեջան-Վրաստան սահմանների հատման կետից։ Սահմանազատման գործընթացի շուրջ ձևավորվեցին տարբեր սպասումներ, սակայն համաձայնությունը դեռևս հողի վրա արտացոլված չէ։ Թեմայի վերաբերյալ քննարկումների համատեքստում տարածաշրջանային անվտանգության փորձագետ Սամվել Մելիքսեթյանի գնահատմամբ մտնում է նոր փուլ՝ մի քանի հնարավոր սցենարներով։

Քննարկվող մոտեցումներից մեկը վերաբերում է ենթակառուցվածքներին․ այն ճանապարհները, որոնք կարող են անցնել վիճահարույց տարածքներով, պետք է ունենան փոխարինող տարբերակներ՝ հնարավոր ռիսկերից խուսափելու համար։

Փորձագետի դիտարկմամբ՝ այս փուլում արագ փոփոխություններ չեն սպասվում․ գործընթացի ակտիվացումն առավել հավանական է ընտրություններից հետո։

Դիտեք նաև՝

Նախագիծը պատրաստվել է «HEKS/EPER» և «Brot für die Welt» բարեգործական հիմնադրամների աջակցությամբ Մեդիա նախաձեռնությունների կենտրոնի կողմից իրականացվող «Որակյալ լրագրությունը՝ հակամարտությունների վերափոխման գրավական» ծրագրի շրջանակում:

Նախագծում արտահայտված մտքերը պատկանում են հեղինակին և կարող են չարտացոլել HEKS/EPER-ի, «Brot für die Welt»-ի և ՄՆԿ-ի տեսակետները։

Վազաշենը, Այգեհովիտը, Պառավաքարը Տավուշի մարզի սահմանամերձ հարևան գյուղերից են… 2025 թվականին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանազատման հանձնաժողովները հայտարարեցին, որ աշխատանքները կշարունակվեն հենց այստեղից՝ Հայաստան-Ադրբեջան-Վրաստան սահմանների հատման կետից։ Տավուշի մարզում սկիզբ առած սահմանազատման գործընթացը, փաստացի, պետք է շարունակվի դարձյալ Տավուշից՝ այն հատվածից, որտեղ հատվում են Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի սահմանները։ Եթե նախորդ դեպքում՝ 2024 թվականին, կողմերը կենտրոնացած էին առանձին գյուղամերձ հատվածների և ճանապարհների ճշգրտման վրա, ապա այժմ խոսքն արդեն ավելի լայն՝ ամբողջ տարածաշրջանի սահմանային իրավիճակի մասին է։

Բերդ համայնքի Պառավաքար գյուղն անմիջապես սահմանակից է Ադրբեջանին․ այն գտնվում է մայրաքաղաք Երևանից 178 կմ, իսկ պետական սահմանից՝ ընդամենը մոտ 2 կմ հեռավորության վրա։ Գյուղը բազմիցս ենթարկվել է հրետակոծությունների և ռմբակոծությունների։ Թեպետ վերջին տարիներին գյուղի ուղղությամբ սահմանային միջադեպեր չեն արձանագրվել, այնուամենայնիվ, անվտագության հարցն այստեղ դեռ առաջնային է։
Պառավաքարում այսօր բնակվում է մոտ 1700 մարդ։ Գյուղը հայտնի է իր խաղողի և այգեգործական ավանդույթներով, սակայն սահմանային լարվածության պատճառով բնակիչների մի մասը տարիներ շարունակ զրկված է սեփական հողերը լիարժեք մշակելու հնարավորությունից։ Չնայած անվտանգային մշտական ռիսկերին՝ այստեղ մարդիկ շարունակում են ապրել, մշակել տնամերձ հողատարածքները ու պահպանել գյուղի կենսունակությունը։

Պառավաքարում գարնանային գյուղատնտեսական աշխատանքներն են ընթանում։
Սահմանամերձ լինելու պատճառով գյուղի շուրջ 1400 հեկտար հողատարածք արդեն 3 տասնամյակ շարունակ գտնվում է ադրբեջանական վերահսկողության կամ էլ անմիջական դիտարկման տակ, ինչի հետևանքով սահմանափակվել են գյուղատնտեսական աշխատանքները։ Խորհրդային տարիներին Պառավաքարը հայտնի էր հատկապես խաղողագործությամբ, այգեգործությամբ և անասնապահությամբ․ այստեղ նույնիսկ գործել է գինու արտադրամաս։

Տավուշում դժվար է գտնել մի գյուղ, որը պատերազմի հետք չի կրել։ Այս գյուղերն իրենց պատմության մեջ բազմիցս առերեսվել են սահմանային լարվածությանը։ Ժամանակ առ ժամանակ տեղեկատվական դաշտում ակտիվորեն շրջանառվում են տարբեր, հաճախ չհաստատված տեղեկություններ։ Դրանք հիմնականում վերաբերում են հնարավոր տարածքային զիջումներին, գյուղամերձ ճանապարհների կարգավիճակի փոփոխությանը, նոր սահմանային գծերի անցկացման տարբերակներին կամ էլ սահմանային իրավիճակի փոփոխությանը։

Սահմանազատման թեմայի շուրջ տարածվող կեղծ լուրերը հատկապես զգայուն են սահմանամերձ բնակչության համար, դրանք լրացուցիչ տագնապ են առաջացնում, խորացնելով առկա անհանգստության ու անորոշության զգացումը։ Սահմանին մոտ լինելն ազդեցություն ունի նաև մարդկանց աշխատանքի և եկամուտների վրա։

Տավուշի սահմանամերձ գյուղերում մարդիկ ապրում են իրենց սովորական առօրյայով՝ մշակում են հողը, հետևում եղանակին ու միաժամանակ՝ սահմանին։ Այստեղ սահմանային ցանկացած փոփոխություն կամ հայտարարություն առաջին հերթին ընկալվում է առօրյա կյանքի տեսանկյունից՝ ինչ ազդեցություն այն կարող է ունենալ մարդկանց անվտանգության, աշխատանքի և վաղվա օրվա վրա։

Նախագիծը պատրաստվել է «HEKS/EPER» և «Brot für die Welt» բարեգործական հիմնադրամների աջակցությամբ Մեդիա նախաձեռնությունների կենտրոնի կողմից իրականացվող «Որակյալ լրագրությունը՝ հակամարտությունների վերափոխման գրավական» ծրագրի շրջանակում:

Նախագծում արտահայտված մտքերը պատկանում են հեղինակին և կարող են չարտացոլել HEKS/EPER-ի, «Brot für die Welt»-ի և ՄՆԿ-ի տեսակետները։

Փրկարար ծառայության կողմից կազմակերպվող միջոցառումները հրդեհների կանխարգելման և դրանց հետևանքների նվազեցման հարցում առանձնահատուկ կարևորություն ունեն։ Այս նախաձեռնությունները նպաստում են բնակչության իրազեկվածության բարձրացմանը, սովորեցնում ճիշտ և արագ արձագանքել արտակարգ իրավիճակներում։

Մարտ ամսին ՆԳՆ ՓԾ քաղաքացիական և բնակչության պաշտպանության վարչության քաղաքացիական պաշտպանության ուժերի հավաքական կենտրոնի Տաուշի հատուկ օբյեկտների պահպանության հրշեջ-փրկարարական ջոկատի Ազատամուտի հատուկ օբյեկտների պահպանության հրշեջ-փրկարարական խումբն Ազատամուտի մշակույթի կենտրոնում կազմակերպել և անցկացրել է հատուկ տակտիկական ուսումնավարժություն՝ «Հրդեհաշիջման և տարհանման աշխատանքների իրականացում, հայտնաբերված տուժածներին առաջին օգնության ցուցաբերում և դուրսբերում անվտանգ վայր» թեմայով։
Նույնաբովանդակ ուսումնավարժություն է անցկացրել նաև Նոյեմբերյանի հատուկ օբյեկտների պահպանության հրշեջ-փրկարարական ջոկատի Կոթիի հատուկ օբյեկտների պահպանության հրշեջ-փրկարարական խումբը՝ Կոթիի մշակույթի կենտրոնում։

Ուսումնավարժությունների ընթացքում խաղարկվել է պայմանական հրդեհ, որին հաջորդել է օպերատիվ արձագանք․ հրդեհաշիջման աշխատանքներ՝ համապատասխան միջոցների կիրառմամբ, տուժածների որոնման և հայտնաբերման գործողություններ, տարհանման աշխատանքներ, տուժածներին առաջին օգնության ցուցաբերում և տեղափոխում անվտանգ վայր։

Ուսումնավարժություններին ընդհանուր առմամբ ներգրավվել է սահմանամերձ բնակավայրերից մոտ 80 մասնակից։  Նմանատիպ միջոցառումները կրում են շարունակական բնույթ։

Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունից հայտնում են, որ սահմանամերձ և առանձին բնակավայրերում ընտանիքների բնակարանային մատչելիության ապահովման պետական աջակցության ծրագիրը, որի շրջանակում ընտանիքներին տրամադրվում է 16 մլն դրամ սահմանամերձ գյուղական բնակավայրում տուն կառուցելու համար, կվերաբացվի. նախագիծը ներկայացվել է հանրային քննարկման e-draft իրավական ակտերի նախագծերի հրապարակման միասնական հարթակում (հղում՝ https://www.e-draft.am/projects/9802 )։

Ծրագրից կկարողանան օգտվել՝

• 2025 թ․մայիսի 1-ի դրությամբ շինարարության թույլտվություն ստացած կամ հողամաս ձեռք բերած և ծրագրի գործող պայմաններին բավարարող ընտանիքները,
• շահառուները, որոնք տունը կկառուցեն այն սահմանամերձ բնակավայրերում, որտեղ բնակչության և շահառուների թվի հարաբերակցությունը փոքր է 10%-ից՝ ապահովելով 10%-ի ցուցանիշը։ Ընդ որում, յուրաքանչյուր բնակավայրի համար նախատեսված քվոտաների նվազագույն թիվը 10 է (բնակավայրերի ցանկը՝ Տավուշի մարզի Այգեձոր (մինչև 32), Այգեպար (մինչև 17), Արծվաբերդ (մինչև 41), Մովսես (մինչև 49), Չինարի (մինչև 24), Չորաթան (մինչև 13), Պառավաքար (մինչև 17), Վերին կարմիր աղբյուր (մինչև 34), Բարեկամավան (մինչև 10), Ոսկեվան (մինչև 21), Ազատամուտ (մինչև 79), Կայան (մինչև 10), Վազաշեն (մինչև 14), Սյունիքի մարզի Բարձրավան (մինչև 10), Խնձորեսկ (մինչև 12), Շուռնուխ (մինչև 10), Որոտան (մինչև 10), Բարգուշատ (մինչև 10), Գեղանուշ (մինչև 10), Գոմարան (մինչև 10), Դավիթ Բեկ (մինչև 16), Դիցմայրի (մինչև 10), Եղվարդ (մինչև 10), Խդրանց (մինչև 10), Ծավ (մինչև 10), Կաղնուտ (մինչև 10), Ճակատեն (մինչև 10), Ներքին Հանդ (մինչև 10), Շիկահող (մինչև 10), Սզնակ (մինչև 10), Սյունիք (մինչև 10), Սրաշեն (մինչև 10), Վարդավանք (մինչև 10), Ուժանիս (մինչև 10), Խոտ (մինչև 10), Արավուս (մինչև 10), Խնածախ (մինչև 19), Խոզնավար (մինչև 10), Կոռնիձոր (մինչև 19), Վաղատուր (մինչև 10), Տեղ (մինչև 25), Քարաշեն (մինչև 10), Արարատի մարզի Տիգրանաշեն (մինչև 10), Գեղարքունիքի մարզի Վահան (մինչև 21), Ներքին Շորժա (մինչև 10), Նորաբակ (մինչև 10), Վերին Շորժա (մինչև 10), Վայոց ձորի մարզի Բարձրունի (մինչև 10), Խնձորուտ (մինչև 11).
• շահառուները, որոնք տունը կկառուցեն այն բնակավայրերում, որտեղ կառուցված/կառուցվող դպրոցներում ազատ տեղերը գերազանցում են 50%-ը՝ ապահովելով ազատ տեղերի 20%-ի չափով համալրվածություն։ Ընդ որում, յուրաքանչյուր բնակավայրի համար նախատեսված քվոտաների նվազագույն թիվը 10 է (բնակավայրերի ցանկը՝ Տավուշի մարզի Դովեղ (մինչև 10), Կայան (մինչև 4), Կիրանց (մինչև 10), Սևքար (մինչև 10), Սյունիքի մարզի Խնձորեսկ (մինչև 4), Հարթաշեն (մինչև 10), Քարահունջ (մինչև 10), Ագարակ (մինչև 10), Ծավ (մինչև 4), Սյունիք (մինչև 4), Խոտ (մինչև 10), Խնածախ (մինչև 4), Կոռնիձոր (մինչև 4), Տեղ (մինչև 4), Արարատի մարզի Պարույր Սևակ (մինչև 10), Վայոց ձորի մարզի Արենի (մինչև 10) բնակավայրերում անհատական բնակելի տուն կառուցելու (կառուցապատումը շարունակելու) նպատակով դիմած շահառուների համար, եթե շահառուներն ունեն առնվազն մեկ՝ 10 տարին չլրացած երեխա, ինչպես նաև շահառու ամուսինները չունեն անձնական կամ ընդհանուր համատեղ կամ ընդհանուր բաժնային սեփականության իրավունքով (50 տոկոս և ավելի մասնաբաժնով) պատկանող բնակելի անշարժ գույք կամ «Գույքի նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցման մասին» օրենքով սահմանված կարգով գրանցված գնման իրավունք Երևան քաղաքում։

Վարդավառի ժողովրդական տոնախմբությունը սահմանամերձ Արծվաբերդում։

Հեղինակ՝ Տավուշ Մեդիայի թղթակից Հայկ Դոմբրյան։

Սահմանամերձ համայնքներում յուրաքանչյուր նոր արտադրական կետ ավելին է, քան պարզապես աշխատատեղը։ Այն վստահություն է, որ այստեղ կարելի է ապրել, աշխատել ու զարգացնել սեփական համայնքը՝ չվախենալով վաղվա օրից։ Եվրոպական միության ֆինանսավորմամբ և ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի ու ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության կողմից իրականացվող «Տեղական դերակատարների զորեղացում հանուն զարգացման Լոռու և Տավուշի մարզերում» ծրագիրը, որ նպաստում է համայնքների մասնակցությանը տեղական զարգացման գործընթացներում, աջակցում է արտադրական հզորությունների ձևավորմանն ու նոր համագործակցությունների ստեղծմանը։

ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության «LEAD» ծրագրի ղեկավար Հասմիկ Քոչարյանը նշում է․

«Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը Եվրոմիության կողմից ֆինանսավորվող  «LEAD»  ծրագրի շրջանակներում «Էկո գարդեն» կազմակերպությանը տրամադրել է սարքավորումներ, ինչի արդյունքում գոյացել են աշխատատեղեր Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տարահանված մեր հայրենակիցների համար: Այս համագործակցության արդյունքում ձևավորվեց մի մոդել, երբ միջազգային, հանրային և բիզնես սեկտորները համագործակցեցին և միավորվեցին հանուն սոցիալական հարցերի լուծման, և այո, սա մի ձևաչափ է, որը կարող է կրկնօրինակվել այլ համայնքներում, հատկապես սահմանամերձ համայնքներում, եթե ֆինանսական միջոցներ լինեն»

Սահմանամերձ Այգեձորում գործող «Էկո գարդեն» արտադրական ընկերությունը ծրագրի շրջանակում ստացել է նոր աշխատանքային գործիքներ, որոնք ուղղակիորեն բարձրացրել են արտադրական գործընթացի արդյունավետությունը։

Ընկերությունը պահածոների արտադրության ոլորտում համագործակցում է ավելի քան 100 գյուղացիական տնտեսությունների հետ, մթերում մրգեր, հատապտուղներ, վայրի խոտաբույսեր ու բանջարեղեն։ Նոր գործիքները հնարավորություն կտան ընդլայնելու արտադրությունը, հասնելու մինչև 200 և ավելի մատակարարների, ինչպես նաև ստեղծելու նոր աշխատատեղեր, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղից տեղահանված բնակիչների համար։

Ծրագրի մասնագետների գնահատմամբ՝ սա դեռ սկիզբն է․ LEAD ծրագիրն այսկերպ փորձում է ձևավորել այնպիսի միջավայր, որտեղ տեղական ինքնակառավարման մարմինները,  մասնավոր հատվածն ու միջազգային կառույցները միասին են աշխատում համայնքային զարգացման համար։

«Համայնք-մասնավոր ընկերություն-միջազգային կառույցներ համագործակցությունն արդյունավետ ու կարևոր գործընթաց է, որ միտված է համայնքի զարգացմանը: ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության հետ մեր համագործակցությունը բավականին սերտ է, ու տեսնելով լավ գործունեությունը համայնքում, համայնքը տրամադրել է գրասենյակային տարածք: Համագործակցության արդյունքում «Էկո գարդեն» կազմակերպությանը տրամադրվել է մի շարք սարքավորումներ»,- նշում է Բերդի համայնքապետ Աստղիկ Հակոբյանը։

Աշխատանքային գործիքների կարիքն արտադրամասում զգացվում էր․ այժմ դրանց շնորհիվ Այգեձորում տնտեսական աշխույժություն կնկատվի։

Տավուշի մարզի Նոյեմբերյան համայնքի սահմանամերձ Դովեղ գյուղի դպրոցի կասեցված շինարարությունը վերսկսվում է։ 2020 թվականից կնքված պայմանագրով նախատեսված Դովեղի դպրոցի կառուցման ծրագիրը վերջապես ավարտին կհասնի. Քաղաքաշինության կոմիտեն ներգրավել է նոր կապալառու։

Ընդհատված ծրագիրը շարունակելու համար Քաղաքաշինության կոմիտեի նախագահ Եղիազար Վարդանյանը, պատասխանատու ստորաբաժանման մասնագետները, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, նախագծողների ու տեխնիկական հսկողություն իրականացնող կազմակերպությունների և նոր կապալառու ընկերության ներկայացուցիչներն ու ինժեներական անձնակազմը շրջայց են կատարել Տավուշի մարզի Դովեղի դպրոցի շինարարության հրապարակում, տեղում հստակեցրել նախատեսվող աշխատանքների հետ կապված բոլոր հարցերը։

Կոմիտեի նախագահը հանձնարարել է շինարարական աշխատանքները կատարել արագ տեմպով ու պատշաճ որակով, դպրոցի շենքի և հենապատի կառուցումն իրականացնել զուգահեռաբար՝ կանխելով առաջած ռիսկերը։ Տեղական ինքնակառավարման մարմինների հետ քննարկվել է վնասված ճանապարհի վերականգնումը ևս առաջիկայում նախատեսվող շինարարական աշխատանքներում ներառելու հնարավորությունը։

Դովեղի դպրոցի շինարարության համար պատասխանատու նախկին կապալառուն աշխատանքներն իրականացրել էր ժամկետների կոպիտ խախտումներով և նախագծից ու պահանջվող որակից շեղումներով, ինչը փաստագրվել է մասնագիտական հանձնաժողովի կողմից։ Արդյունքում կոմիտեն, հաշվի առնելով նաև Քաղաքաշինության, տեխնիկական և հրդեհային անվտանգության տեսչական մարմնի միջնորդագիրը՝ Վայոց ձորի մարզի Չիվայի դպրոցի շինարարական աշխատանքների ստուգման արդյունքում քաղաքաշինական գործունեություն իրականացնելու կազմակերպության լիցենզիայի կասեցման վերաբերյալ, միակողմանի լուծել էր կնքված պայմանագիրը։ Նախկին կապալառուի հետ կնքված պայմանագրի լուծումն ընկերությունը բողոքարկել էր դատական կարգով։ Դատարանը մերժել է Քաղաքաշինության կոմիտեի դեմ ուղղված պահանջները՝ հօգուտ կոմիտեի կայացնելով վճիռ։

Կարդացեք նաև՝

Դովեղն ահազանգում է

Սահմանամերձ Դովեղի բնակիչ, լրագրող Թաթուլ Հակոբյանի ահազանգը

Նելլի Հովհաննիսյանն առաջին անգամ դասավանդել է Շիրակի մարզում, այսուհետև «Դասավանդիր Հայաստան» հիմնադրամի միջոցով տեղափոխվել է Տավուշի մարզ` սահմանապահ Չինարի:

Հեղինակ՝ Անահիտ Մակյան