«Պարն արտահայտում է յուրաքանչյուր ազգի բնորոշ գծերը, մանավանդ բարքն ու քաղաքակրթության աստիճանը». հուլիսի 29-ին Իջևանում տեղի ունեցավ «M» պարային համույթի հաշվետու համերգը։
Համույթի սաները ազգային, հայկական-ժողովրդական, ինչպես բազմատեսակ պարերով զարդարեցին Իջևանի Շատրվանների հրապարակը։
Տավուշյան ռեպորտաժի ձայնն ընթերցվել է արհեստական բանականության միջոցով․ ի դեպ՝ AI գործիքները Տավուշ Մեդիայի «զինանոցում են»։
Վերին Կարմիրաղբյուր ու Նորաշեն գյուղերի խաչմերուկում գտնվող «Վարդանանց ասպետներ» մարզամշակութային կենտրոնը շարունակում է իր հյուրընկալ հարկի տակ ընդունել տարածաշրջանի երեխաներին ու մեծահասակներին, սակայն արդեն նոր պայմաններում։ Կենտրոնում իրականացվել է վերազինման և բարեկարգման լայնածավալ աշխատանքներ: Այս ամենն իրականություն է դարձել՝ Եվրամիության ֆինանսավորմամբ, ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի կողմից իրականացվող ՝ «ԼԻԴԵՐ» ծրագրով ստեղծված «Ծիլի Ծով» տեղական ակտիվ խմբի աջակցությամբ։
«Վարդանանց ասպետներ կրթահամալիրը կառուցվել է 2015-16 թթ․-ին՝ ամերիկահայ բարերար Տիգրան Սահակյանի միջոցներով, գործել է մինչև 2020 թվականը, և հետո մենք մեր ընտանիքի երիտասարդ կազմով որոշեցինք, որ կարելի է նորից վերսկսել, վերաբացել աշխատանքը, երևի թե հիմնականում այն պատճառով, որ պատերազմից հետո երիտասարդությանը կարողանանք կենտրոնացնել և պահել տարածաշրջանում։ Սկսեցինք աշխատանք փոքր միջոցներով, բայց ընթացքում հասկացանք, որ բավականին մեծ միջոցներ են անհրաժեշտ, տեղեկացանք ծիլիծով տեղական ակտիվ խմբի մասին և որոշեցինք ներկայացնել մեր բիզնես ծրագիրը ոչ միայն բիզնես տեսանկյունից, այլ նաև երիտասարդությանը համախմբող տարածաշրջանում ակտիվ երիտասարդական խմբեր ստեղծելու նպատակով։ Դրամաշնորհի արդյունքում մենք կարողացանք ավելացնել մեր ունեցած գույքը, ձեռք բերեցինք նոր սեղաններ, հովանոցներ, նոր պոմպ, և ջրի համար նախատեսված ֆիլտրեր, որոնք շատ կարևոր են, որն էլ ավելի ապահովեց մեր երեխաների անվտանգությունը լողավազանում, ջրի ջնջությունը, մաքրությունը, պարզությունը, և բավականին նյութեր, որոնք անհրաժեշտ են լողավազանի գործունեության համար», – նշում է Ծրագրի շահառու Նելլի Ալիխանյանը։
Վերազինված լողավազանը համայնքի բնակիչների համար դարձել է առողջ ու ակտիվ կյանքի նոր հասցե, քանի որ լողի խմբակների գործարկումը հնարավորություն է տվել երեխաներին ու երիտասարդներին զբաղվել սպորտով՝ զարգացնելով իրենց ֆիզիկական կարողությունները։
«ԼԻԴԵՐ» մեթոդաբանությամբ ստեղծված «Ծիլի Ծով» ՏԱԽ-ը կարևոր հարթակ է, որտեղ միավորվում են Բերդ համայնքի հանրային, մասնավոր և քաղհասարակության սեկտորները։ Այն նոր՝ ներքևից վերև մոտեցումն է առաջ տանում, և տեղական դերակատարների ձայնը լսելի է։ Լողավազանի գաղափարը ևս նորարար է, քանի որ մինչ այդ Նորաշեն և Վերին Կարմիրաղբյուր համայնքներում բացակայում էր երեխաների համար լողալ սովորելու հնարավորությունը։ Այն կառույց է, և մեր համագործակցության արդյունքում «Վարդանաց ասպետներ» կազմակերպության կողմից հիմնված այդ տարածքը ծառայելու է այժմ «Բերդ ագրոֆեստ» փառատոնի անցկացման համար, որը, լիահույս ենք, շարունակական նախաձեռնություն է», – խոսքն ամփոփում է «Ծիլի Ծով» տեղական ակտիվ խումբ ՀԿ խորհրդի նախագահ Նառա Պապյանը։
Այսօր կենտրոնը դարձել է տարծաշրջանի գյուղերի ժամանցի և ակտիվության նոր հասցեն։ Այստեղ կազմակերպվող մարզումները միավորում են երեխաներին ու երիտասարդներին, ձևավորում նոր ընկերություններ ու համայնքային շփման միջավայր։ Ինչն էլ համայնքներին բերել է՝ աշխուժություն, շարժ ու ուրախություն։
Տավուշի մարզի Նոյեմբերյանի համայնքի սարերում արդեն չորրորդ տարին անցկացվում է «Մայր հողի» տոնը։ 2022 թվականից սկիզբ առած այս տոնը յուրահատուկ ձևով միավորում է ավանդույթներն ու նորարարությունը՝ իր շուրջ համախմբելով ինչպես տեղացիներին, այնպես էլ Հայաստանի տարբեր անկյուններից և արտերկրից ժամանած հյուրերին։
Տոնը տևում է երկու ցերեկ և մեկ գիշեր՝ բացօթյա վրանային և տնակային գիշերակացով, անմոռանալի հանգստի և ակտիվ ժամանցի պայմաններում։ Բազմազան և բազմաբնույթ ծրագրով տոնական օրերը հագեցած են լինում մշակութային ու կրթական միջոցառումներով։
Տոնի ընթացքում կազմակերպվում են.
Տոնի գաղափարախոսությունը միահյուսում է հինը և նորը, ավանդականը և ժամանակակիցը, հաճելին և օգտակարը՝ հնարավորություն ընձեռելով բոլորին առնչվելու մեր գեղեցիկ մշակույթի հետ։ «Մայր հողի» տոնը նպաստում է զբոսաշրջության և տեղական բիզնեսի զարգացմանը, նպաստում է տարածաշրջանի ճանաչելիությանը և արժևորում է մայր հողը՝ որպես հայրենիք ու բարձրագույն արժեք։
Հատկանշական է, որ տոնին զուգահեռ անցկացվող ուրցահավաքի միջոցառումների շնորհիվ այն արդեն ինքնաբուխ ստացել է նաև «Ուրցի փառատոն» անվանումը, ինչը սիրով և ուրախությամբ ընդունվել է մասնակիցների կողմից։ Ակնկալվում է, որ տարիների ընթացքում «Մայր հողի» տոնը կդառնա համահայկական ամենամյա կարևոր միջոցառում՝ այցելուներին պարգևելով հոգևոր և գեղագիտական հարստացնող փորձառություն։
Վարդավառի ժողովրդական տոնախմբությունը սահմանամերձ Արծվաբերդում։
Հեղինակ՝ Տավուշ Մեդիայի թղթակից Հայկ Դոմբրյան։
Սահմանամերձ համայնքներում յուրաքանչյուր նոր արտադրական կետ ավելին է, քան պարզապես աշխատատեղը։ Այն վստահություն է, որ այստեղ կարելի է ապրել, աշխատել ու զարգացնել սեփական համայնքը՝ չվախենալով վաղվա օրից։ Եվրոպական միության ֆինանսավորմամբ և ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի ու ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության կողմից իրականացվող «Տեղական դերակատարների զորեղացում հանուն զարգացման Լոռու և Տավուշի մարզերում» ծրագիրը, որ նպաստում է համայնքների մասնակցությանը տեղական զարգացման գործընթացներում, աջակցում է արտադրական հզորությունների ձևավորմանն ու նոր համագործակցությունների ստեղծմանը։
ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության «LEAD» ծրագրի ղեկավար Հասմիկ Քոչարյանը նշում է․
«Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը Եվրոմիության կողմից ֆինանսավորվող «LEAD» ծրագրի շրջանակներում «Էկո գարդեն» կազմակերպությանը տրամադրել է սարքավորումներ, ինչի արդյունքում գոյացել են աշխատատեղեր Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տարահանված մեր հայրենակիցների համար: Այս համագործակցության արդյունքում ձևավորվեց մի մոդել, երբ միջազգային, հանրային և բիզնես սեկտորները համագործակցեցին և միավորվեցին հանուն սոցիալական հարցերի լուծման, և այո, սա մի ձևաչափ է, որը կարող է կրկնօրինակվել այլ համայնքներում, հատկապես սահմանամերձ համայնքներում, եթե ֆինանսական միջոցներ լինեն»
Սահմանամերձ Այգեձորում գործող «Էկո գարդեն» արտադրական ընկերությունը ծրագրի շրջանակում ստացել է նոր աշխատանքային գործիքներ, որոնք ուղղակիորեն բարձրացրել են արտադրական գործընթացի արդյունավետությունը։
Ընկերությունը պահածոների արտադրության ոլորտում համագործակցում է ավելի քան 100 գյուղացիական տնտեսությունների հետ, մթերում մրգեր, հատապտուղներ, վայրի խոտաբույսեր ու բանջարեղեն։ Նոր գործիքները հնարավորություն կտան ընդլայնելու արտադրությունը, հասնելու մինչև 200 և ավելի մատակարարների, ինչպես նաև ստեղծելու նոր աշխատատեղեր, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղից տեղահանված բնակիչների համար։
Ծրագրի մասնագետների գնահատմամբ՝ սա դեռ սկիզբն է․ LEAD ծրագիրն այսկերպ փորձում է ձևավորել այնպիսի միջավայր, որտեղ տեղական ինքնակառավարման մարմինները, մասնավոր հատվածն ու միջազգային կառույցները միասին են աշխատում համայնքային զարգացման համար։
«Համայնք-մասնավոր ընկերություն-միջազգային կառույցներ համագործակցությունն արդյունավետ ու կարևոր գործընթաց է, որ միտված է համայնքի զարգացմանը: ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության հետ մեր համագործակցությունը բավականին սերտ է, ու տեսնելով լավ գործունեությունը համայնքում, համայնքը տրամադրել է գրասենյակային տարածք: Համագործակցության արդյունքում «Էկո գարդեն» կազմակերպությանը տրամադրվել է մի շարք սարքավորումներ»,- նշում է Բերդի համայնքապետ Աստղիկ Հակոբյանը։
Աշխատանքային գործիքների կարիքն արտադրամասում զգացվում էր․ այժմ դրանց շնորհիվ Այգեձորում տնտեսական աշխույժություն կնկատվի։
Վարդավառը Տավուշում ամենասիրված ու սպասված տոնն է, որն արդեն երրորդ անգամ Կողբում ստանում է իր յուրահատուկ դրսևորումը։ Հազարավոր մարդիկ Տավուշից, Հայաստանի մարզերից ու արտերկրից ընտրել էին ջրի ճամփան ու եկել Կողբ՝ դառնալով տարվա ամենաէմոցիոնալ միջոցառման մասը։
Հուլիսի 25․ 2025 թվական․ Կողբ գյուղն արթանանում է վարդավառյան տրամադրությամբ։ Տոնի մեկնարկը դասական էր․ սիմֆոնիկ համերգային երեկոն փառատոնի առաջին միջոցառումն էր։ «Կողբ» հիմնադրամի նախաձեռնությամբ կյանքի կոչվող «Կողբ վարդավառը» մշակույթի, արվեստի և արհեստի, զբոսաշրջության, լավ ու վառ տրամադրության մասին է։ Փառատոնային եռօրյան, որ այս տարի «Ջրի սինֆոնիա» խորագիրն ուներ, առանձնանում էր մի քանի դրվագներով, որոնցից մեկը Հայաստանի պետական սինֆոնիկ նվագախմբի, «Գարիկ Սոնա» խմբի ու Նեմրայի համատեղ համերգն էր։
«Կողբ» հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի նախագահ Արման Բարսեղյանը նշում է․
«Ամեն տարի փորձում ենք նշաձողը բարձրացնել՝ ձգտելով նախորդ տարվա դասերի հիման վրա նոր բաղադրիչներ ավելացնել և միջոցառման մակարդակը բարելավելու արդյունքում յուրաքանչյուր տարի ապահովել ավելի մեծ ընդգրկվածություն և ծավալներ։ Այս տարին բացառություն չէ։ Փառատոնի մեկնարկից հետո ակնհայտ դարձավ, որ կազմակերպչական աշխատանքներում ունենք ցանկալի առաջընթաց։ Այս տարի մեր փառատոնին մասնակցում է Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը։ Հենց միայն այդ հանգամանքը, որ նման մակարդակի նվագողներ ու կատարողներ մասնակցում են միջոցառմանը, արդեն իսկ մեծ իրադարձություն է, քանի որ մարզում, ցավոք, հաճախ տեղի չեն ունենում նման որակի երաժշտախմբերի համերգներ»,- նշեց Արման Բարսեղյանը։
Կողբի ֆուտբոլի դաշտից բուրող համն ու հոտը պատել էր փառատոնային գոտին։ Գաստրո տաղավարներն ու ազգային խոհանոցի վարպետաց դասերը նորովի ընդգծում էին հայկական-ավանդական սեղանի ուժը, որից հետո բոցավառվում է մարզական ոգին՝ Օլիմպիական թեքվանդոյի ցուցադրական ելույթները։
Կողբի տարբեր անկյուններում արվեստը շնչում էր՝ կինոդիտումներ, գրական զրույցներ, ստեղծագործական վարպետաց դասեր․ վառ, երաժշտական ու հանգստի գոտիներում յուրաքանչյուրը կարող էր գտնել իր նախընտրելի զբաղմունքը։
Վարդավառի ծիսակարգը կենդանացավ նաև թատերականացված ներկայացմամբ, վերջում ազդարարելով ջրոցու մեկնարկը։ Ամենուր բարձր տրամադրություն, հազարավոր ժպիտներ, հողի ու հայրենիքի, դրանց թիկունք կանգնողի գնահատում, վերաժեվորված մշակույթ, և ամենակարևորը՝ ավանդույթների ուժն ու կարևորությունը, իրենց միասնությունը զգացող մարդիկ։ Հենց սա էր դարձել միջոցառման անկյունաքարը։
Տավուշյան շուքով վարդավառի տպավորությունները շատ են, որոնք ամեն անգամ ժպտալու և ինչու ոչ, այստեղ այցելելու առիթ կհանդիսանան․ Հաջորդ Վարդավառին գուցե հենց դուք հայտնվեք Կողբում՝ այս մաքրության, այս ջերմության ու այս ժողովրդի սրտում։
Հուլիսի 25-ին՝ ժամը 10:00-ից մինչև 15:00-ն ընկած ժամանակահատվածում, Տավուշի մարզի Բերդ համայնքի Իծաքար բնակավայրում անցկացվելու է ««Օդային տագնապ» ազդանշանի դեպքում բնակչության ազդարարման, պատսպարման և տարհանման աշխատանքների կազմակերպումը» թեմայով վարժանք, որի ընթացքում՝ ժամը 12:00-ին, գործարկվելու է էլեկտրական շչակ։
Խնդրում ենք չանհանգստանալ։
Հուլիսի 21-ին՝ ժամը 14:03-ին, Տավուշի մարզային փրկարարական վարչության ճգնաժամային կառավարման կենտրոն ահազանգ է ստացվել, որ Կոթի գյուղում այրվում է խոտածածկ տարածք, առկա է հրդեհի դեպի անտառ տարածվելու վտանգ:
Դեպքի վայր են մեկնել ՆԳՆ ՓԾ մարզային փրկարարական վարչության հրշեջ-փրկարարական ջոկատից մեկ մարտական հաշվարկ և ՔՊՎ քաղաքացիական պաշտպանության ուժերի հավաքական կենտրոնի Տավուշի հատուկ օբյեկտների պահպանության հրշեջ-փրկարարական ջոկատի Կոթիի հրշեջ-փրկարարական խմբից մեկ մարտական հաշվարկ։
Հանդամասում բռնկված հրդեհը ժամը 15:59-ին մեկուսացվել է, մարվել՝ 16:33-ին: Այրվել է մոտ 8 հա խոտածածկույթ. փրկարարները կանխել են հրդեհի տարածումը դեպի մոտակա անտառ:
Հրդեհաշիջման աշխատանքներին մասնակցել են Կոթի գյուղի 7 բնակիչ և էկոպարեկային ծառայության 5 աշխատակից:
Հուլիսի 21-ին՝ ժամը 11:30-ից մինչև 16:30-ն ընկած ժամանակահատվածում,
Տավուշի մարզի Բերդ համայնքի մի շարք բնակավայրերում փորձարկվելու են էլեկտրական շչակներ:
Նշված հասցեներում փորձարկվելու են էլեկտրական շչակներ։
Հուլիսի 21-ին՝ ժամը 10:00-ից մինչև 15:00-ն ընկած ժամանակահատվածում, Տավուշի մարզի Բերդ համայնքի Նավուր բնակավայրում անցկացվելու է ««Օդային տագնապ» ազդանշանի դեպքում բնակչության ազդարարման, պատսպարման և տարհանման աշխատանքների կազմակերպումը» թեմայով վարժանք, որի ընթացքում՝ ժամը 12:00-ին, գործարկվելու է էլեկտրական շչակ։
Խնդրում ենք չանհանգստանալ։
Տավուշի մարզը՝ իր բնության գեղեցկությամբ ու հյուրընկալ բնակչությամբ, առանձնանում է ևս մի տարբերությամբ․ այն է Վարդավառի տոնի անցկացման և տոնակատարությունների կազմակերպման ավանդույթը, որ դարերով պահպանվել է ամբողջ մարզում՝ Դիլիջանից Իջևան, Բերդ և Նոյեմբերյան։
Հայ ժողովուրդն ունի հարուստ տոնածիսական մշակույթ, որի արմատները ձգվում են նախաքրիստոնեական դարերից։ Այդ տոներից մեկը Վարդավառն է։ Տոնը հայտնի է իր ուրախ և կենդանի բնույթով․ այդ օրը մարդիկ միմյանց վրա ջուր են լցնում՝ խորհրդանշելով մաքրություն, վերածնունդ և բարի ցանկություններ։ Հայոց ազգային տոնացույցում Վարդավառն առանձնանում է իր հնությամբ, բազմաշերտ իմաստներով և տարածական բնույթով։ Այն տարվա սպասված, ամառային ամենամեծ տոնն է, որը, ինչպես վկայում են և՛ բանավոր ավանդազրույցները, և՛ պատմագիտական աղբյուրները, սկիզբ է առել նախաքրիստոնեական շրջանից, իսկ քրիստոնեության ընդունումից հետո վերաիմաստավորվել և համակցվել է Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու տոնացույցին՝ որպես Պայծառակերպության տոն։
Վարդավառի արմատները գալիս են հեթանոսական դարաշրջանից և կապված են սիրո, գեղեցկության, ջրի և պտղաբերության հովանավոր Աստղիկ դիցուհու պաշտամունքի հետ։
Հենց Աստղիկն է համարվել սիրո աստվածուհին, ում նվիրված արարողակարգերն ուղեկցվել են ջրի պաշտամունքով, ծաղիկների նվիրումով և տոնահանդեսներով։ Ըստ ավանդության՝ Աստղիկը վարդերով է լվացվել և իր մաքուր մարմնից վարդեր են թափվել, որոնք դառնում են Աստծո փառքի նշանները։ Այդ իսկ պատճառով է, որ Վարդավառի գլխավոր խորհրդանիշներից են վարդն ու ջուրը։ Այդ երկու տարրերը հանդես են գալիս իբրև սրբագործող և մաքրագործող՝ մարմնավորելով թե՛ երկրային և թե՛ երկնային գեղեցկության տարրերը։
Հայոց հին տոմարի Նավասարդ ամսվա առաջին օրերին՝ հուլիսին, նշվել է տոնը՝ որպես նոր տարվա սկիզբ և բարու խորհրդանիշ։ Նավասարդը համարվել է տարվա սկիզբը, և դրա առթիվ անցկացվել են մեծ շուքով ժողովրդական տոնախմբություններ։ Վարդավառն այդ տոնականության բաղկացուցիչ մասն է եղել, որտեղ ոչ միայն փառաբանել են բնության աստվածություններին, այլև հանդես են եկել ժողովրդական խաղերով, երգերով, պարերով և ջրի պաշտամունքով։ Քրիստոնեության ընդունումից հետո՝ 301 թվականին, Հայ Առաքելական եկեղեցին տոնին տվել է նոր բովանդակություն։ Այն վերակոչվել է իբրև Պայծառակերպության տոն։
Ըստ ավանդության՝ Վարդավառը նշվում է այն օրը, երբ Տերը բարձրացավ Թաբոր լեռը, աղոթեց և պայծառակերպվեց՝ աշակերտների առաջ հայտնվելով աստվածային փառքով։
Այսինքն, հին ավանդույթը եկեղեցին խարսխեց նոր ուսմունքի հիմքի վրա՝ պահպանելով տոնի արարողությունը, իմաստն ու նշանակությունը, սակայն մաքրելով դրանք հեթանոսական բովանդակությունից ու տարրերից։ Ի հակառակ բազմաթիվ նախաքրիստոնեական տոների՝ Վարդավառը չի արգելվել և չի ջնջվել ժողովրդի հիշողությունից։ Ընդհակառակը՝ այն վերաիմաստավորվել է, անցել տարբեր ձևափոխումների ընթացքով և շարունակում է ապրել հայ ժողովրդի կյանքում։
Տավուշի մարզում Վարդավառի տոնը հայտնի է «Վրթիվեր» անվամբ, որը բարբառով արտահայտումն է։ Բնակիչների համոզմամբ, «Վրթիվերը» նախնիներից է հասել մեր օրեր՝ որպես սերնդեսերունդ փոխանցվող ծիսակարգ։ Տարածված կարծիք է եղել, ըստ որի, տոնի անվանումը կապվում է «վարդ» ծաղիկի հետ։ Տոնն ունեցել է և այժմ էլ ունի իր յուրահատուկ ժամանակացույցը․ ինչպես բանավոր վկայություններն են փաստում, Տավուշի մարզում Վարդավառը միշտ նշվել է հուլիսի 20-ից հետո առաջին կիրակի օրը։ Չնայած Հայ Առաքելական Եկեղեցու տոնացույցում Վարդավառը նշվում է Սուրբ Զատկից 98 օր հետո, Տավուշի մարզի բնակավայրերում՝ հատկապես Իջևանի, Նոյեմբերյանի և Բերդի շրջաններում, ձևավորվել է ժողովրդական մի այլընտրանքային ավանդույթ՝ այն նշել հուլիսի վերջին կիրակի օրը։ Այս շարքում կան բացառություն կազմող գյուղական բնակավայրեր, որոնք ունեն տոնը նշելու իրենց ամսաթիվը (օրինակ՝ Ոսկեպար, Կիրանց, Չինարի, Մովսես․․․)։
Մարդկանց հիշեցողություններում դեռ թարմ է տոնի նկարագիրը․ դեռ 20-րդ դարի սկզբին Վարդավառի տոնը կապված է եղել դաշտային աշխատանքների ավարտի հետ։ Երբ հացահատիկի հունձն ավարտվում էր, համայնքի բնակիչները հավաքվում էին և կազմակերպում հյուրընկալ տոնական սեղան՝ ի պատիվ աշխատավորների։
Այս ավանդույթը վկայում է տոնի սեզոնային բնույթի, ինչպես նաև նրա՝ համայնքային համերաշխությունը խթանող նշանակության մասին։ Խորհրդային կարգերի ժամանակ՝ ինչպես նշում են մարդիկ, արգելված էր բացահայտ կերպով տոնել կրոնական ենթատեքստ ունեցող տոները։ Այդուհանդերձ, Վարդավառը պահպանվել է ժողովրդի հիշողության մեջ, իհարկե, խուսափելով բացահայտ քրիստոնեական բնութագրումներից։ Այդ տարիներին, ինչպես հետաքրքիր դրվագով պատմում է իջևանցի 72-ամյա պապիկը, ռադիոն փորձում էր վերաիմաստավորել տոնը՝ հայտարարելով, թե այն կապ ունի Վարդան Մամիկոնյանի հետ, ով իբր այդ օրերին զորքով անցել է Տավուշով և աղբյուրներ է կառուցել։ Չնայած այդ պատմությունը չունի որևէ պատմագիտական ապացույց, այն հետաքրքիր օրինակ է, թե ինչպես են փորձել տոնն աշխարհիկացնել՝ չեզոքացնելով դրա հոգևոր ու նախաքրիստոնեական տարրերը։
Վարդավառին նախապատրաստվել են ամբողջ ընտանիքով։ Յուրաքանչյուրն իր գործն է ունեցել։ Երեխաները ջուր էին հավաքում, իսկ մեծերը՝ նախորդ օրը հավելյալ սեղաններ և աթոռներ էին բերում։ Ընդունված է եղել գառ գնել, կամ ունեցած գառը հենց տոնի առավոտյան մորթել։ Բոլորը՝ ունևոր թե աղքատ, իրենց ձևով մասնակցել են տոնին։ Տարիքով մեծերը հիշում են, թե ինչպես էին տարիներ առաջ Վարդավառը նշում սարերում՝ առատ բերք ու բարիքի պայմաններում։ Բազմաթիվ ընտանիքներում մատաղն արվել է որևէ խնդրանքի կամ շնորհակալության նպատակով՝ երեխան ծնվել է, հիվանդն առողջացել, անձը փորձանքից է փրկվել։ Մատաղի ծիսակատարությունները հաճախ կատարվել են խաչքարերի, սրբախաչ ծառերի կամ աղբյուրների մոտ, նաև այս նպատակով է, որ տոնը նշելու համար այցելում էին սրբավայրեր։
Տոնի օրն առավոտ ծեգին տան մեծը՝ տատը, սկսում էր գաթա թխել։ Պատրաստում էին նաև Վարդավառին հատուկ քաղցրավենիքը՝ նազուկը, որը տավուշյան բարբառում մի քանի անվանումներ ունի՝ սալի, հասալի, փսալի, թերթերուկ, նազուկ։ Ամբողջ գյուղով մեկ առավոտյան տարածվում էր թարմ նազուկի բույրը։
Հատուկ ուտեստ էր նաև գառան արյունը, որն այսօր էլ տեղական յուրօրինակ ճաշատեսակ է։ Տոնական սեղանը հիմնականում կազմված էր տնային պայմաններում պատրաստված կերակուրներից՝ սեփական այգուց հավաքված մրգերով ու բանջարեղենով։ Հյուրընկալության նշան էր համարվում տան դարպասների ու դռների բացված լինելը։ Շատ ընտանիքներում տան ավագը տոնի առավոտյան ասել է. «Ով Վարդավառի օրը առաջինն արթնանա ու լվացվի Վարդավառի ջրով, նրա աչքերը միշտ առողջ կմնան»։
Այդ օրն ասել են՝ չպետք է ոչ ոքի նեղացնես, վիճես կամ վատ խոսք ասես։ Տոնն ուղեկցվել է ջրոցիով՝ ջրային խաղով։ Ջրոցին ասոցացվել է մաքրության, հոգսերից ազատվելու և նոր սկզբի հետ։ Ասում էին, որ ջուրը ցավերն ու դժբախտությունները կտանի իր հետ, ու մարդը մաքրված կմնա՝ ինչպես հոգով, այնպես էլ մարմնով։ Ջրում էին բոլորին՝ երեխաներից մինչև երիտասարդներ։ Սակայն խաղը սահմաններ ուներ։ Հարգանքի նշան էր չջրել տարեց մարդկանց, եկեղեցուց դուրս եկողներին կամ սև հագուստով անցնողներին։
Վարդավառին ուղեկցող խաղերն ու զբաղմունքները նույնպես յուրահատուկ էին՝ պարզ, կենդանի ու ներգրավող։ «Տփնուկի», «Յոթ քար», ծաղկահավաք՝ խաղեր, որոնք մնայուն էին սերունդների հիշողության մեջ։ Դրանք խաղեր էին, որոնք պահանջում էին շարժում, կոլեկտիվ մասնակցություն, աղմուկ ու ծիծաղ։
Ծաղկահավաքը հատկապես սիրված էր։ Փոքր երեխաներն ու աղջիկները հավաքում էին դաշտի ծաղիկները, մասնավորապես «Նարգիզ» ծաղիկը, որը հենց վարդավառյան ծաղկատեսակ էր, փնջում էին, դրանցով զարդարում թե՛ իրենց, թե՛ շրջապատը։ Տավուշցիների հուշերում դեռ պահպանվել է, թե ինչպես էին այդ օրը զարդարում նաև կենդանիներին՝ հատկապես կովերին։ Կովերի եղջյուրներին ծաղկեպսակներ էին դնում՝ հավատալով, որ այդպես նրանք չեն հիվանդանա և առատ կաթ ու միս կտան։ Ծաղիկներով է զարդարվում նաև եկեղեցու խորանը։
Ժողովրդական երգերը ուղեկցում էին տոնական օրն ու ամբողջ նախապատրաստական շրջանում։ Տոնին բնորոշ երգերն այսօր արդեն մոռացության են մատնվում, իսկ մի մասը ժամանակի ընթացքում ձևափոխվել են։ Մարդկանց հիշողության մեջ դեռ հստակ հնչում են այդ հին ու բարի մեղեդիները՝ «Վարդավառ է, վարդավառ, մեր գեղում մեծ վարդավառ», «Աղջի Լուսինե», «Իմ յարո ջան», «Լոռվա սիրուն սարերը»։ Այս երգերն արտահայտում էին մարդկանց սերը բնության, հայրենի գյուղի, սիրած անձնավորության և կյանքի հանդեպ։ Բացի երգերից, օրվա ամբողջ մթնոլորտը լցված էր օրհնանքներով։ Մարդիկ միմյանց ջուր էին ցողում՝ մաղթելով․ «Ջրի նման մաքուր լինես», «Ջուրը բախտդ կբացի», «Ջրի նման երկար կյանք ունենաս», և այլն։ Ջուրն այստեղ ուներ խորհրդանշական իմաստ՝ մաքրում էր հիվանդություններից, փորձանքներից, վատ մտքերից։
Տոնի կարևոր մաս էր կազմում նաև հումորը։ Տավուշցիների շրջանում տարածված հումորային խոսք կար․
«Տարվա կեսն աշխատում են Նոր տարի անելու համար, մյուս կեսը՝ Վարդավառ»։
Թեթև ժպիտ առաջացնող այս հումորի տակ թաքնված էր կարևոր գաղափար․ այսինքն, տոնն այնքան կարևոր է, որ արժեր ամիսներ շարունակ պատրաստվել՝ թե՛ ֆինանսապես, թե՛ հոգեպես, ինչու ոչ՝ նաև ֆիզիկապես։ Օրվա ավարտին, երբ ջրոցին ավարտվում էր, և մատաղն արդեն մատուցված էր, մարդիկ միմյանց բարի խոսքեր էին ասում՝ բերք ու բարքի առատություն, առողջություն, և ամենակարևորը՝ խաղաղ երկինք ու ներդաշնակ աշխարհ։
Հեղինակ՝ Էռնեստ Խանումյան
Դիտեք Տավուշի մարզի համայնքներում անցկացված վարդավառյան միջոցառումների մասին մեր տեսանյութերը: