Տավուշի մարզի ավտոճանապարհներին այսօր արդեն հաճախ ենք տեսնում Եվրոպական միության դրոշներով մեքենաներին։ 2023 թվականի սեպտեմբերից դիտորդական առաքելությունն այստեղ է՝ սահմանամերձ Տավուշում։ Նրանց առաքելությունը միտված է հետևելու սահմանային իրավիճակին, արձանագրելու հնարավոր խախտումները և տեղում գնահատելու անվտանգային միջավայրը։
Դիտորդներն իրենց հերթական պարեկությունների ընթացքում պարբերաբար այցելում են սահմանամերձ բնակավայրեր, շփվում բնակիչների հետ, ուսումնասիրում սահմանային գոտին և փաստագրում իրավիճակը։ Նրանց ներկայությունն այստեղ հատկապես կարևոր է այն համայնքների համար, որոնք տարիներ շարունակ ապրում են սահմանային լարվածության պայմաններում։
Իսկ ինչպիսի՞ն է այսօր իրավիճակը հայ-ադրբեջանական սահմանի Տավուշի մարզի հատվածում։ Ի՞նչ փոփոխություններ են արձանագրվել վերջին տարիներին և որքանո՞վ է փոխվել անվտանգային միջավայրը։ Այս մասին խոսում են եվրոպացի դիտորդները։
«Սահմանային շրջանում իրավիճակը ներկայումս հանգիստ է, ինչը կարևոր ու դրական ցուցիչ է։ Սա հնարավորություն է տալիս բնակիչներին իրենց ավելի անվտանգ զգալ և վստահությամբ շարունակել առօրյան՝ նաև այստեղ մեր ներկայության շնորհիվ։ 2025 թվականի հուլիսից ի վեր անվտանգային լուրջ ռիսկեր չեն արձանագրվել։ Մինչ այդ, սակայն, գրանցվել էին կրակոցների միջադեպեր՝ հատկապես գիշերային ժամերին։ Հենց այդ պատճառով էլ առաքելությունը որոշում է կայացրել իրականացնել նաև գիշերային պարեկություններ, ինչի արդյունքում կրակոցների դեպքերը զգալիորեն նվազել են։ Մենք իրականացնում ենք պարեկություններ երկու հիմնական ձևաչափերով։ Օրինակ, այս պահին մեր այցը վերաբերում է անվտանգության իրավիճակի իրազեկման պարեկությանը։ Այս ձևաչափի շրջանակում մենք ուսումնասիրում և դիտարկում ենք Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանային գոտին, կատարում փաստագրում՝ լուսանկարների միջոցով, և գնահատում ընդհանուր իրավիճակը։ Հայաստանում տեղակայված Եվրոպական միության առաքելությունը հանդիսանում է անկողմնակալ և ոչ զինված կառույց։ Կարելի է վստահությամբ նշել, որ առաքելության գործունեության արդյունքում կրակոցների միջադեպերը նվազել են, և իրավիճակն այլևս այն չէ, ինչ սկզբնական շրջանում էր։ Այսօր արդեն տեսանելի է առաքելության դրական ազդեցությունը՝ հատկապես անվտանգության մակարդակի բարձրացման առումով»,- նշում է Հայաստանում Եվրոպական միության դիտորդական առաքելության դիտորդ Անդրեա Վինդոն։
Դիտորդական առաքելության ներկայացուցիչների խոսքով՝ սահմանային իրավիճակի կայունացումը հնարավորություն է տվել բնակիչներին առավել հանգիստ կազմակերպել առօրյան։ Գիշերային պարեկությունների ներդրումը ևս կարևոր քայլ է եղել՝ ուղղված կրակոցների և հնարավոր միջադեպերի նվազեցմանը։ Սակայն առաքելության գործունեությունը միայն դիտարկումներով ու փաստագրմամբ չի սահմանափակվում։
Հայաստանի Հանրապետության անվտանգության գլխավոր երաշխավորը շարունակում է մնալ Հայկական բանակը, իսկ Եվրոպական միության դիտորդական առաքելությունն այստեղ է՝ աջակցելու սահմանամերձ շրջաններում կայունության պահպանմանն ու իրավիճակի մշտադիտարկմանը։
Իջևանում տեղակայված օպերատիվ խմբի ղեկավարի խոսքով՝ յուրաքանչյուր այցի ընթացքում առաջնային է նաև բնակիչների հետ անմիջական կապի հաստատումը։ Սահմանամերձ գյուղերում մարդիկ հաճախ բաց ու անկեղծ են խոսում իրենց խնդիրների, մտահոգությունների և առօրյա դժվարությունների մասին, ինչը դիտորդներին հնարավորություն է տալիս ավելի լավ պատկերացնել իրական իրավիճակը։
«Ես Շվեդիայից եմ։ Մասնագիտությամբ ուսուցիչ եմ, սակայն երկար տարիներ զբաղվում եմ միջազգային գործունեությամբ՝ ճանապարհորդելով աշխարհի տարբեր երկրներում։ Իմ գործունեությունը սկսել եմ Կենտրոնական Ամերիկայում՝ որպես ընտրությունների դիտորդ, և Հայաստանը արդեն 21-րդ երկիրն է, որտեղ աշխատում եմ։ Մինչ Հայաստան գալս, ես գտնվում էի Վրաստանում։ Եվրոպական միության առաքելությունը Հայաստանում տեղակայվեց 2022 թվականի Ջերմուկի դեպքերից հետո՝ Հայաստանի դիմումի հիման վրա։ Սկզբում Առաքելության առաջին թիմերը գործուղվեցին Ջերմուկ, ապա՝ Գորիս, Կապան, իսկ 2023 թվականի աշնանը գրասենյակ բացվեց Իջևանում։
Այսօր մենք աշխատում ենք Տավուշի մարզի շուրջ 80 գյուղերում, ինչը մի կողմից մեծ պատասխանատվություն է, մյուս կողմից՝ հետաքրքիր հնարավորություն։ Ես հաճախ կատակով ասում եմ՝ այստեղ աշխատելու համար պետք է «երկրորդ ստամոքս» ունենալ, որովհետև յուրաքանչյուր համայնքում քեզ ջերմորեն ընդունում են, հրավիրում տուն, հյուրասիրում սուրճով, տեղական բարիքներով։ Հայաստանն իսկապես առանձնանում է իր հյուրընկալությամբ։ Բնակիչների հետ շփումները ոչ միայն հետաքրքիր են, այլև կարևոր ու օգտակար։ Շատ դեպքերում դրանք անկեղծ ու անմիջական են, և թույլ են տալիս ավելի լավ հասկանալ մարդկանց խնդիրներն ու մտահոգությունները։ Հաշվի առնելով նաև այն, որ առաքելության գործունեության վերաբերյալ երբեմն տարածվում են կեղծ տեղեկություններ, մենք ակտիվորեն հանդիպումներ ենք անցկացնում դպրոցներում, զրուցում աշակերտների և ուսուցիչների հետ, համագործակցում տեղական իշխանությունների, բանակի ներկայացուցիչների և հասարակական կազմակերպությունների հետ։ Մենք նաև պարբերաբար կազմակերպում ենք հանդիպումներ հենց մեր գրասենյակում։ Այս ամենի շնորհիվ կարող ենք ասել, որ բնակչության հետ ձևավորվել է վստահելի և արդյունավետ հաղորդակցություն։ Մոտ ապագայում նախատեսվում են նաև հանդիպումներ ոստիկանության ստորաբաժանումների հետ։
Եթե համեմատենք սահմանային ներկայիս իրավիճակը 2022 թվականի հետ, տարբերությունն ակնհայտ է։ Այն ժամանակ մենք հաճախ էինք մոտենում սահմաններին լարված պայմաններում, մինչդեռ այսօր իրավիճակը զգալիորեն ավելի հանգիստ է։ Եվ ես վստահ եմ, որ այս դրական միտումը կշարունակվի»,- նշում է Հայաստանում Եվրոպական միության դիտորդական առաքելության Իջևանի օպերատիվ խմբի ղեկավար Ռոջեր Բրանդին։
Եվրոպական միության դիտորդական առաքելության մանդատը երկարաձգվել է մինչև 2027 թվականի փետրվարը։ Սահմանամերձ համայնքներում նրանց ներկայությունը շարունակում է ուղղված լինել կայունության պահպանմանը, անվտանգային իրավիճակի մշտադիտարկմանը և սահմանային միջավայրի վերաբերյալ անկախ ու անկողմնակալ գնահատականների ներկայացմանը։Սահմանամերձ համայնքներում նրանց ներկայություն շարունակում է միտված լինել կայունության պահպանմանը և իրավիճակի մշտադիտարկմանը։
