Տավուշի անտառապատ լեռների ու կանաչ հովիտների մեջ՝ Գոշ գյուղում, գտնվում է Գոշավանքը՝ հայ միջնադարյան ճարտարապետության և մշակույթի նշանավոր հուշարձաններից մեկը։ Դրա պատմությունը միահյուսված է 12–13-րդ դարերի Հայաստանի կրթական, հոգևոր և իրավական կյանքի հետ։ Վանքի հիմնադրումը կապված է Մխիթար Գոշի անվան հետ՝ միջնադարյան հայ մտածողի, իրավագետի, առակագրի և հասարակական գործչի, որի գաղափարները դարերի ընթացքում պահպանել են իրենց նշանակությունը։
12-րդ դարի վերջին Մխիթար Գոշը ձեռնամուխ եղավ Նոր Գետիկ վանական համալիրի ստեղծմանը։ 1196 թվականի երկրաշարժից հետո հին վանքը վնասվեց, և սկսվեց նոր համալիրի կառուցումը։ Հետագայում այն հայտնի դարձավ Գոշավանք անունով։ Վանքը միջնադարյան Հայաստանի կրթական ու մշակութային կարևոր կենտրոններից էր։ Այստեղ հոգևոր կյանքը զուգակցվում էր ուսման, ձեռագրերի ստեղծման և մտավոր աշխատանքի հետ։ Նման կենտրոնները մեծ դեր ունեին գրավոր մշակույթի պահպանման և տարածման գործում, երբ գիտելիքի փոխանցումը պահանջում էր տարիների աշխատանք, գրագիտություն և ձեռագրերի մանրակրկիտ ընդօրինակում։ Մխիթար Գոշի գործունեությունը ցույց է տալիս, թե ինչպիսի կարևորություն էր տրվում կրթությանը միջնադարյան Հայաստանում։ Նրա համար գիտելիքը կապված էր նաև հասարակական կյանքի կազմակերպման և մարդու վարքագծի գնահատման հետ։
Մխիթար Գոշի ամենահայտնի աշխատություններից է «Դատաստանագիրքը», որը կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ իրավական մտքի պատմության մեջ։ Այս երկում անդրադարձ է կատարվում իրավական հարաբերություններին, հանցանքներին, պատիժներին, հասարակական պարտականություններին և արդար դատաստանի սկզբունքներին։ Աշխատությունը ներկայացնում է միջնադարյան հայկական հասարակության իրավական պատկերացումները և այն կարգավորելու փորձերը։
Գոշի մյուս կարևոր ժառանգությունը նրա առակներն են։ Դրանց միջոցով հեղինակը քննարկում է մարդկային բնավորությունը, իշխանության չարաշահումը, ագահությունը, խաբեությունն ու բարոյական ընտրությունը։ Կարճ պատմությունների միջոցով նա ընթերցողին մղում է մտածելու սեփական արարքների և դրանց հետևանքների մասին։ Այս ստեղծագործությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ հասկանալու միջնադարյան մարդու աշխարհայացքը, հասարակական հարաբերությունները և այն խնդիրները, որոնք հուզել են ժամանակի մտավորականներին։
Գոշավանքի համալիրը ձևավորվել է մի քանի փուլով։ Նրա կազմում կան եկեղեցիներ, գավիթներ և այլ օժանդակ կառույցներ, որոնց ճարտարապետական լուծումներն արտացոլում են հայկական միջնադարյան շինարվեստի առանձնահատկությունները։ Համալիրի կարևոր կառույցներից է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին՝ կառուցված 1191–1196 թվականներին։ Այն աչքի է ընկնում հայկական եկեղեցական ճարտարապետությանը բնորոշ հորինվածքով և համաչափություններով։ Գոշավանքի արվեստի ամենահայտնի նմուշներից է 1291 թվականին Պողոս վարպետի կերտած խաչքարը։ Դրա բարդ հյուսվածքանախշերը, երկրաչափական ձևերն ու մանրակրկիտ փորագրությունները ցույց են տալիս միջնադարյան հայ քարագործության բարձր մակարդակը։
Խաչքարագործության մեջ խաչը, բուսական զարդանախշերն ու երկրաչափական պատկերները ձևավորում են միասնական հորինվածք։ Յուրաքանչյուր տարր պահանջում էր ճշգրիտ հաշվարկ և վարպետություն։ Քարի մակերեսի մշակման այս ավանդույթը դարերի ընթացքում դարձել է հայկական մշակույթի ճանաչելի առանձնահատկություններից մեկը։
Գոշավանքն այսօր Տավուշի մարզի պատմամշակութային կարևոր տեսարժան վայրերից է։ Այստեղ այցելությունը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու հայկական միջնադարյան ճարտարապետությանը, Մխիթար Գոշի ժառանգությանը և վանական կենտրոնների պատմությանը։ Գոշավանքի մասին իմանալը նաև առիթ է ուսումնասիրելու հայ իրավական միտքը, առակագրությունը և խաչքարագործության արվեստը։ Այս երեք ուղղություններն էլ բացահայտում են միջնադարյան Հայաստանի մշակութային կյանքի տարբեր կողմերը։
