2023 թվականին Արցախից բռնի տեղահանվելուց հետո Մարիամ Սարգսյանն ու Հովիկ Հովսեփյանն իրենց կյանքը շարունակում են Տավուշի սահմանամերձ Կոթի գյուղում։ Երկուսն էլ ուսուցիչ են։ Նրանք Կոթիում՝ իրենց համար անծանոթ միջավայրում, աստիճանաբար գտել են ծանոթն ու հոգեհարազատը՝ բնությունը, մարդկանց վերաբերմունքը, բարբառի բառերը, հումորն ու նույնիսկ գյուղական կյանքի մանրուքները, որոնք հիշեցնում են արցախյան իրենց հիշողությունները։
«Երբ ասացին, որ տեղակայվելու ենք Կոթի գյուղում, փնտրեցի Կոթին ու տեսա, որ սահմանային գյուղ է։ Մի քիչ վախ առաջացավ։ Մտածում էի՝ մի քիչ շատ դաժան է սահմանից սահման տեղափոխվելը, հատկապես պատերազմից հետո, երբ վստահ չես լինում խաղաղության վրա», — պատմում է Մարիամ Սարգսյանը։
Սակայն Կոթի գալուց հետո այդ վախը փոխվեց հարազատության զգացողության։ Նոյեմբերյան համայնքի այս հատվածը նրանց հիշեցրեց Արցախի գյուղերը՝ տների կառուցվածքով, բուսականությամբ, եղանակով ու մարդկանց տեսակով։ Նույնիսկ բարբառում նրանք գտան իրենց բառերը։ Իսկ մարդկանց հյուրասիրությունն ու բաց լինելը նոր միջավայրն ավելի արագ դարձրեցին հարազատ։
Կոթին նրանց համար նաև մասնագիտական նոր սկիզբ է։ Ուսուցչությունը Մարիամի և Հովիկի նախկին մասնագիտությունը չէր․ բարձրագույն կրթությամբ նրանք այլ ոլորտների մասնագետներ են, տարբեր աշխատանքային փորձով։ Սակայն այսօր դպրոցում իրենց գործունեությունը համարում են կարևոր ու հետաքրքիր փորձառություն։
Միաժամանակ նրանք խոսում են ուսուցչի աշխատանքի արժեքի մասին, որը, իրենց դիտարկմամբ, հաճախ մնում է չնկատված ու թերագնահատված։ Նոր միջավայրում ինտեգրվելու համար, նրանց համոզմամբ, ամենակարևորը փոխադարձ վերաբերմունքն է։ Եթե մարդիկ չեն առաջնորդվում Արցախցիների կամ տեղացիների մասին շրջանառվող կարծրատիպերով, հարաբերությունները բնականորեն ձևավորվում են։
Սակայն սահմանամերձ բնակավայրում կյանքն ունի նաև իր առանձնահատկությունները։ Կոթիի նման գյուղերում անվտանգությունն ու ապագայի անորոշությունը շարունակում են ազդել մարդկանց որոշումների վրա։ Դա, նրանց կարծիքով, անդրադառնում է նաև տնտեսական ակտիվության վրա․ երբ մարդը գիտի, որ ցանկացած պահի իր կյանքը կարող է անսպասելիորեն փոխվել, ավելի մեծ ռիսկերի դիմելու և երկարաժամկետ ներդրումներ անելու մոտիվացիան նվազում է։
Սահմանամերձ գյուղերում երեխաները խաղում են, ուրախանում, ապրում իրենց առօրյայով։ Բայց հենց երեխաների ապագայի մասին խոսելիս նրանք կարևորում են կրթությունը։ Նրանց համոզմամբ՝ սահմանամերձ համայնքի երեխաների համար պետք է հնարավորինս հասանելի դարձնել այն հնարավորությունները, որոնք կան Երևանում՝ որակյալ կրթությունից ու տրանսպորտից մինչև զարգանալու և մասնագիտական կողմնորոշման հնարավորություններ։
«Ասֆալտի վրա էլ կարելի է անգրագետ մնալ, ներկած պատերի ներսում էլ կարելի է անգրագետ մնալ, բայց նույն ժամանակ ծխացող սենյակում կարելի է կրթվել ու մեծանալ լավ տնտեսագետ, լավ ուսուցիչ, լավ բժիշկ», — ասում է Հովիկը՝ ընդգծելով, որ առաջնահերթությունները պետք է ճիշտ դասավորվեն։
